Χώρα

Η Χώρα της Νάξου, χτισμένη αμφιθεατρικά σε πλαγιά λόφου στη βορειοδυτική πλευρά του νησιού, φαίνεται αμέσως από τη θάλασσα. Απλώνεται από το λιμάνι μέχρι πάνω στο κάστρο του Σανούδου και εντυπωσιάζει τον επισκέπτη με τα στενά ανηφορικά της δρομάκια, τις στοές, τις καμάρες και τα παλιά πέτρινα σπίτια. Από το πλοίο καλωσορίζουν τον επισκέπτη του νησιού δυο διαφορετικά μνημεία: η εκκλησούλα της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας πάνω σε νησάκι στην είσοδο του λιμανιού, και η «Πορτάρα», η είσοδος του ναού του Απόλλωνα. Η πόλη έχει 4.442 κατοίκους. Αξιοθέατα αποτελούν:

Πορτάρα Μόλις φτάνουμε στη Νάξο εντυπωσιάζει η «Πορτάρα», η είσοδος του ατέλειωτου αρχαϊκού ναού του Απόλλωνα, που άρχισε να χτίζει στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. ο τύραννος της Νάξου Λύγδαμης, πάνω στο νησάκι που οι ντόπιοι αποκαλούν Παλάτια. Ο ναός δεν τέλειωσε ποτέ, το νησάκι όμως συνδέθηκε με την τραγική ιστορία της Αριάδνης, την οποία εδώ εγκατέλειψε σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση ο Θησέας, και εδώ τη συνάντησε ο Διόνυσος και την έκανε γυναίκα του, ή κατά μια άλλη παραλλαγή, από εδώ πήδηξε η Αριάδνη στη θάλασσα και πνίγηκε.

Στα Β του λιμανιού, στην τοποθεσία Γκρότα, διατηρούνται λείψανα των Μυκηναϊκών Χρόνων και εδώ βρισκόταν, σύμφωνα με τα πορίσματα των ανασκαφών, η αγορά της αρχαίας πόλης. Τμήμα του αρχαίου οικισμού βρίσκεται σήμερα μέσα στη θάλασσα.

Το Κάστρο. Είναι αναμφισβήτητα η γοητευτικότερη περιοχή της Χώρας. Χτισμένο στην κορυφή λόφου, προσφέρει εκπληκτική θέα στο πέλαγος, ιδιαίτερα το ηλιοβασίλεμα, όταν διαγράφονται οι κοντινοί όγκοι της Πάρου. Περνώντας την «Τρανή Πόρτα» μπορούμε να θαυμάσουμε τον πύργο με τις πολεμίστρες, που διατηρούνται στην αρχική τους θέση. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα σπίτια του κάστρου, πολλά από τα οποία χρονολογούνται στο 14ο και 15ο αι. και έχουν στις προσόψεις τους εντοιχισμένα βενετσιάνικα οικόσημα.

Στο κάστρο υπάρχει η βενετσιάνικη εκκλησία, το κτίριο της Σχολής Καλογραιών (Ουρσουλινών), τη μητρόπολη των Ρωμαιοκαθολικών και την κατοικία του καθολικού επισκόπου. Κοντά είναι το ερειπωμένο σήμερα ανάκτορο του Μάρκου Σανούδου, με το οικόσημο της οικογένειάς του εντοιχισμένο στην είσοδο.

Στη Χώρα υπάρχουν πολλές αξιόλογες εκκλησίες (ορθόδοξες και καθολικές), οι περισσότερες από τις οποίες είναι σήμερα κλειστές. Αναφέρεται πως στη Χώρα υπάρχουν 45 εκκλησίες. Από αυτές η παλαιότερη είναι η Παναγία η Βλαχερνιώτισσα, με ξυλόγλυπτο τέμπλο εξαιρετικής τέχνης και πολύτιμες εικόνες, ανάμεσα στις οποίες δυο (Παναγία Βλαχερνιώτισσα και Προφήτης Ηλίας) είναι έργα του Κρητικού ζωγράφου Άγγελου, που ήταν μαθητής του Ελ Γκρέκο.

Σημαντικές εικόνες και εξαιρετικό μαρμάρινο τέμπλο έχει και η Μητρόπολη (Ζωοδόχος Πηγή), χτισμένη στην περιοχή της αρχαίας αγοράς. Οι μονολιθικές κολόνες από γρανίτη, που βρίσκονται στην εκκλησία, θεωρείται πως έχουν μεταφερθεί από το ναό του Απόλλωνα της Δήλου.

Στα ΒΑ της Χώρας, 3 χλμ, βρίσκεται το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Χτίστηκε αρχικά το 17ο αι., ανακαινίστηκε το 18ο και πήρε τη μορφή που έχει σήμερα. Η εικόνα του αγίου χρονολογείται στα 1818, ενώ παλαιότερες είναι οι εικόνες στο παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου. Στα Β του μοναστηριού, πάνω σε βράχο, βρίσκεται το εκκλησάκι Θεολογάκι.

Έξω από τη Χώρα είναι η Βρύση του Αγά, το μοναδικό τούρκικο μνημείο του νησιού.

Στο δρόμο προς το Γαλανάδο, 6 χλμ περίπου από τη Χώρα, υπάρχει ο εγκαταλειμμένος σήμερα Πύργος του Μπελάνια, κατοικία του Βενετσιάνου άρχοντα της περιοχής. Εδώ διατηρείται και το δίδυμο εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη, που χρησιμοποιούσαν ορθόδοξοι και καθολικοί. Σε μια πλευρά του εξωτερικού τοίχου είναι εντοιχισμένο το πολύ όμορφο οικόσημο της οικογένειας Μπελόνια. Ο πύργος εντυπωσιάζει με την επιβλητική μορφή του και προσφέρει πανοραμική θέα στη Χώρα της Νάξου.

Κεραμωτή

Από το σταυροδρόμι του Σταυρού (ανάμεσα στην Απείρανθο, τη Μονή και την Κόρωνο) διακρίνουμε στο βάθος της λαγκαδιάς την Κεραμωτή. Είναι ένας οικισμός περίπου 80 σπιτιών που στην πλειοψηφία τους δεν κατοικούνται σήμερα.

Το χωριό είναι χτισμένο ανάμέσα σε τρία βουνά, το Κόρωνος, την Ατραλίκη και το Βουνό, και είναι χαμένο μέσα σε πλούσια βλάστηση, αφού έχει τρεχούμενα νερά ακόμα και το καλοκαίρι. Εξαιτίας της αφθονίας του νερού γύρω από το χωριό λειτουργούσαν πολλοί νερόμυλοι, αλλά σήμερα σώζονται μόνο υπολείμματα των κτηρίων.

Είναι κτισμένη στο βάθος λαγκαδιάς. Εκτός από το κρασί, φημίζεται για το μέλι της. Στον κεντρικό δρόμο, στο ύψος της Κεραμωτής, βρίσκεται η εκκλησία του Σταυρού. Από το σημείο αυτό είναι ορατές και οι ανατολικές και οι δυτικές ακτές του νησιού.

Γλινάδο.

Ζωντανό χωριό με αγορά, ταβέρνες και ανεπτυγμένη κτηνοτροφία.

Στην είσοδο του χωριού η εκκλησία του Αγίου Νικοδήμου, προστάτη της Νάξου.

Μέσα στον Κάμπο, ανάμεσα στο Γλινάδο και την θάλασσα, στη θέση Ύρια, βρέθηκε ο αρχαϊκός ναός του Διονύσου.

Απείραθος

Από τα πιο όμορφα χωριά των Κυκλάδων, χτισμένο στους πρόποδες του βουνού Φανάρι (883 μ.), σε σχεδόν γυμνό τοπίο, 25,5 χλμ Α από τη Χώρα. Το χωριό διατηρεί σχεδόν ανέπαφη τη μορφή του, που απέκτησε κυρίως την περίοδο της Βενετοκρατίας. Μαρμάρινα στενά καλντερίμια, ανηφοριές, ενετικοί πύργοι, καμάρες, παλιά διώροφα πέτρινα σπίτια, μικρές πλατείες και γραφικά καφενεία. Λένε πως η Απείραθος χτίστηκε από Κρητικούς το 10ο αι. μ.Χ. Η ντόπια διάλεκτος, τα αυστηρά έθιμα και οι παραδόσεις θυμίζουν τα ορεινά χωριά της Κρήτης. Οι κάτοικοι διατηρούν τα ιδιότυπα ήθη και έθιμά τους, τη δική τους διάλεκτο, φορούν διαφορετική ενδυμασία από τους άλλους Ναξιώτες και συνεχίζουν τη μεγάλη πνευματική και καλλιτεχνική παράδοση, ιδιαίτερα στην υφαντική και τη χειροτεχνία. Η Απείραθος έχει 1.024 κατοίκους.

Αξιοθέατα αποτελούν:

Οι πύργοι των παλαιών ηγεμόνων του νησιού Σομαρίπα και Σφόρτσα-Κάστρι, που αποτελούν και αντιπροσωπευτικά δείγματα της οχυρωματικής αρχιτεκτονικής των χρόνων της Βενετοκρατίας.

Το χωριό έχει πολλές αξιόλογες εκκλησtες. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η εκκλησία της Παναγίας της Απεραλίτισσας, από τους μεγαλύτερους ναούς του νησιού, με ωραίο λεπτοσκαλισμένο μαρμάρινο τέμπλο και παλιές εικόνες.

Στα Β του χωριού βρίσκονται δυο από τις παλαιότερες εκκλησίες του νησιού, η Αγία Κυριακή, που χρονολογικά ανήκει στον 9ο αι., και o Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος που διασώζει ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες.

Τοιχογραφίες του 14ου αι. διατηρούνται και στον Άγιο Παχούμιο. Το ξωκλήσι της Παναγίας της Φαναριώτισσας -σκαρφαλωμένο στα 1.000 μ. στο βουνό Φανάρι- προσφέρει μια εκπληκτική θέα σε όλο το νησί

Εγγαρές

Βρίσκονται 7,5 χλμ ΒΑ από τη Χώρα σε καταπράσινο περιβάλλον με τρεχούμενα νερά, ποταμάκια και πολλά δέντρα και περιβόλια. Σ' ένα από τα αρχοντικά έμεινε για αρκετό διάστημα ο Νίκος Καζαντζάκης. Οι Εγγαρές έχουν 219 κατοίκους. Αξιοθέατα αποτελούν:

Στο δρόμο Νάξου-Εγγαρώv, κοντά στα Απλώματα, διατηρούνται λείψανα μυκηναϊκών τάφων.

Στα Α βρισκόταν το αρχαίο Δήλιο. Πάνω στο λόφο η Μονή Χρυσοστόμου.

Κοντά στη Γαλήνη, το βυζαντινό μοναστήρι Υψηλού, χτισμένο μέσα σε οχυρωμένο πύργο.

Αξίζουν τα μοναστήρια των Ταξιαρχών, της Γέννησης, της Παναγίας Φανερωμένης, της «Χίλιας Βρύσης» και του Aγίου Μάμα.

Μέσα στις Εγγαρές τα αρχοντικά του Θεοφ. Λαζάρου και του φιλικού Ραφτόπουλου, στο οποίο διατηρείται και το οικόσημό του.

Μελανές

Χτισμένοι σε μια από τις καταπράσινες κοιλάδες του νησιού, με τρεχούμενα νερά που κινούν παλιούς νερόμυλους, απέχουν από τη Χώρα 6-8 χλμ. Αποτελούνται από τους οικισμούς Άγιοι Απόστολοι, Κουρουνοχώρι, Άγιος Θαλέλαιος και Μύλοι. Αξιοθέατα αποτελούν:

Ο πύργος του Βενετσιάνου άρχοντα Μάρκου Σανούδου, που αποτελούσε και τη θερινή του κατοικία, ο πύργος του Μαυρογένη και ο πύργος του Ντε Μαρί, φεουδάρχη της περιοχής.

Στον πύργο του Φραγγόπουλου διατηρείται μαρμάρινη τράπεζα με αναμνηστική επιγραφή της επίσκεψης στα 1833 του βασιλιά Όθωνα. Αξίζουν οι εκκλησίες των Αγίων Αποστόλων, της Μεταμόρφωσης και η βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, που διασώζει ωραιότατες τοιχογραφίες.

Στο Φλεριό, κοντά στον Κινίδαρο, υπάρχει ένας ακόμη μισοτελειωμένος κούρος του 7ου αι. π.Χ.

Τραγαία

Καταπράσινη περιοχή με ελιές και τρεχούμενα νερά, αποτελούσε από την αρχαιότητα ήδη την πιο εύφορη περιοχή της Νάξου. Ανάμεσα στις ελιές ξεπροβάλλουν σαν λευκές κουκκίδες τα μικρά και μεγάλα χωριά της περιοχής: Χαλκί (με τους οικισμούς Ακάδημοι, Καλόξυλος, Κεραμί, Μετόχι, Μουρίτσια, Κουτσοχεράδος και Τσικαλαριό), Δομαριώνας, Μονή και Φιλότι. Αξιοθέατα αποτελούν:

Η εκκλησία της Παναγίας Πρωτόθρονης (9ος/ 10ος αι.) με σημαντικές τοιχογραφίες, ο Άγιος Γεώργιος Διασορίτης (11ος αι.) με αξιόλογες τοιχογραφίες, η Δαμνιώτισσα (11ος αι.) με καλοδιατηρημένες τοιχογραφίες, η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων στους Ακάδημους και η Παναγία Δροσιανή (6ος αι.) κοντά στη Μονή με ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες.

Στο Χαλκί διατηρείται ο Πύργος Γκρατσία, ένα αληθινό φρούριο, με ψηλά τείχη, σιδερόφρακτα παράθυρα, κινητή γέφυρα και τα οικόσημα των φεουδαρχών της περιοχής που τον χρησιμοποιούσαν για κατοικία.

Στους Ακαδήμους, ο πύργος Μαρκοπολίτη και κοντά στο χωριά Κάτω Ποταμιά, η εκκλησία του Αγίου Μάμαντα, που ιδρύθηκε τον 7ο αι., αποπερατώθηκε τον 9ο και λειτούργησε μέχρι το 1207 σαν ορθόδοξος μητροπολιτικός ναός οπότε και περιήλθε στους καθολικούς.

Στην -Άνω Ποταμιά φαίνονται οι εντυπωσιακές οχυρώσεις του Απάνω Κάστρου, που χτίστηκε στη θέση αρχαίου οχυρού την εποχή της Βενετοκρατίας.

Φιλότι

Κτισμένο στην πλαγιά του βουνού Ζας, που είναι το ψηλότερο των Κυκλάδων (1.004 μ.) είναι από τα ωραιότερα χωριά της Νάξου. Τα κάτασπρα σπίτια του με τους πλακόστρωτους δρόμους έρχονται σε αντίθεση με το γκρίζο χρώμα του βουνού και το πράσινο της κοιλάδας, δίνοντας στο χωριό όψη που συναρπάζει. Αξιοθέατα αποτελούν:

Ο βενετσιάνικος πύργος του Μπαρότση, ενός από τους άρχοντες, το οικόσημο του οποίου διατηρείται πάνω από την είσοδο του πύργου. Κοντά στον πύργο διατηρείται όμορφη μαρμάρινη κρήνη.

Η εκκλησία της Παναγίας της Φιλοτίτισσας με κάτασπρο μαρμάρινο τέμπλο, παλιές εικόνες και εντυπωσιακό καμπαναριό - περιλαμβάνεται στις σημαντικότερες εκκλησίες της Νάξου.

Από το Φιλότι μπορούμε να επισκεφθούμε το μοναστήρι του Φωτοδότη Χριστού, στο Δανακό (7 χλμ Α), την Παναγιά στ' Αργιά, τον Άγιο Γεώργιο, στο Μαραθό, την Παναγιά του Γιαλού και το σπήλαιο του Ζα στα ΝΑ (600 μ. ύψος), αφιερωμένο στο Δία Μηλώσιο, με σπάνια σταλαγμιτικά συμπλέγματα. Σε ένα θάλαμο αριστερά από την είσοδο υπάρχει το εκκλησάκι της Ζωοδόχου Πηγής. Στο σπήλαιο βρέθηκαν σημαντικά προϊστορικά ευρήματα (εργαλεία από οψιδιανό κ.ά.).

Νότια από το Φιλότι ο δρόμος φέρνει στον Πύργο του Χειμάρρου, ένα τετραώροφο κυκλικό επιβλητικό οχυρό των Ελληνιστικών Χρόνων, χτισμένο σε έρημη περιοχή. Ο πύργος διατηρείται σε καλή κατάσταση και χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα σαν ενδιάμεση φρυκτωρία (φωτιά) στα Μεσαιωνικά Χρόνια για να ειδοποιούνται οι κάτοικοι του νησιού για την άφιξη πειρατών.

Δαμαριώνας

Μικρό, παραδοσιακό χωριό ο Δαμαριώνας, χτισμένο στον κάμπο της Τραγαίας, κρυμμένο ανάμεσα στους ελαιώνες. Οι κάτοικοι του έχουν διατηρήσει την παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τα σπίτια είναι κολλημένα το ένα δίπλα στο άλλο, στενά σοκάκια με καμάρες και στιαστά, οδηγούν στις μικρές πλατείες του χωριού. Μέσα στο χωριό συναντάμε και σπίτια νεοκλασικά.

Μαρτυρίες αναφέρουν ότι η αρχική θέση του χωριού ήταν στην Αγιασσό (που σήμερα είναι το επίνειο του), αλλά λόγω των συχνών επιδρομών των πειρατών μεταφέρθηκε σταδιακά στην τοποθεσία που βρίσκεται σήμερα. Το χωριό ονομάστηκε έτσι από την Δαμαρίς την Αθηναία, η οποία σύμφωνα με την παράδοση, μαζί με τον Άγιο Διονύσιο πίστεψαν πρώτοι στο Χριστιανισμό, και εκείνη είναι που δίδαξε αργότερα τη νέα θρησκεία στους κατοίκους. Εκείνοι για να την ευχαριστήσουν έδωσαν το όνομα της στο χωριό τους.

Κόρωνος

Χτισμένη αμφιθεατρικά ανάμέσα στα βουνά Κόρωνος και Αμμόμαξη, είναι ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της ορεινής Νάξου, κρυμμένη ανάμεσα σε αμπελώνες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αρχιτεκτονική των σπιτιών της και η ρυμοτομία της. Μπαίνοντας στο χωριό ο επισκέπτης χάνεται στα σοκάκια και τα πάρα πολλά σκαλοπάτια, περπατώντας κάτω από στιαστά και καμάρες που διατηρούνται μέχρι σήμερα.

Η Κόρωνος εμφανίζεται ως οικισμός μετά το 1207 κατά τα πρώτα χρόνια της βενετσιάνικης κυριαρχίας στο νησί, οπότε και δημιουργήθηκε το ομώνυμο δουκάτο, ενώ ακολούθησαν και οι οικισμοί Βοθρή και Τρικοκιές. Το 1670 ήταν το φέουδο του ευγενή Crussino Sommaripa.

Κωμιακή

Ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της ορεινής Νάξου. Το χωριό είναι κτισμένο στην πλαγιά Μαλλιασμένα Χώματα, μια από τις ψηλότερες κορυφογραμμές του βουνού Κόρωνος. Η εκκλησία του, η Παναγιά η Θεοσκέπαστη, κτίστηκε πάνω στον παλιό ναό του Ταξιάρχη το 1864. Στη Λαγκαδιά που απλώνεται κάτω από το χωριό υπάρχουν τα ποτιστικά κηπευτικά των κατοίκων και οι νερόμυλοι που λειτουργούσαν παλιότερα, και απλώνεται μέχρι τον Απόλλωνα.

Η ευρύτερη περιοχή της Κορωνίδας εκτείνεται στο βόρειο τμήμα της Νάξου. Το χωριό είναι κτισμένο στην πλαγιά μίας από τις πιο ψηλές κορυφογραμμές του βουνού Κόρωνος, τα Μαλλιασμένα χωράφια, σε υψόμετρο 650-700 μέτρα.

Η λέξη «Κωμιακή» σημαίνει την περιφέρεια πολλών κομμών (μικρών χωριών). Από το γεωγραφικό κώμη πλάστηκε το εθνικό «Κωμιακή», από κάποια λοιπόν γυναίκα που ονομάστηκε Κωμιακή επειδή καταγόταν από τον τόπο Κώμη, ονομάστηκε η περιοχή που η γυναίκα αυτή κατείχε, Κωμιακή. Το όνομα αυτό εξακολούθησε να φέρει ο οικισμός που στη συνέχει δημιουργήθηκε.

Οι ακτές της περιοχής της Κορωνίδας απλώνονται από τη δυτική πλευρά της Νάξου, απ' το Ακρωτήρι στη Φανερωμένη και φτάνουν μέχρι τον όρμο του Απόλλωνα στα ΒΑ. Οι πιο γνωστές από αυτές είναι: η Χίλια Βρύση, ο Κάμπος της Κορωνίδας, τ' Αμπράμ, ο Αη Θόδωρος, η Μέλινος, η Αγιά, ο Απόλλωνας.

Ο Απόλλωνας βρίσκεται στο ΒΑ μέρος του νησιού. Έτσι ονομάζεται ο μικρός κολπίσκος απ' όπου στον παλιό καιρό μετακομίστηκαν τα χονδρόκοκκα Ναξιακά μάρμαρα για τα αγάλματα και τα οικοδομήματα της Δήλου. Στον Απόλλωνα υπάρχει λατομείο μαρμάρου αρχαίων χρόνων, όπου διασώθηκε και το αρχαίο κολοσσιαίο άγαλμα του Απόλλωνα, μήκους 10 μέτρων το οποίο παρέμεινε ημιτελές από τα χρόνια εκείνα.

Οι περισσότεροι κάτοικοι της Κορωνίδας ήταν αγρότες και κτηνοτρόφοι. Υπήρχαν όμως και άλλα επαγγέλματα, όπως αυτά του μάστορα και του αγωγιάτη που απασχολούσαν μεγάλο αριθμό ανδρών. Οι αγωγιάτες ήταν πάρα πολλοί, είχαν όλοι μουλάρια κυρίως, αλλά και γαϊδούρια και μετέφεραν εμπορεύματα, προϊόντα, αλλά και ανθρώπους, ιδιαίτερα επισκέπτες και παραθεριστές. Η Κωμιακή είχε και πολλούς φούρνους που λειτουργούσαν κάθε Σάββατο για το ψήσιμο του ψωμιού της εβδομάδας. Κάθε γειτονιά είχε το δικό της φούρνο, ενώ ακόμα πιο παλιά σχεδόν κάθε σπίτι το δικό του. Άλλα γνωστά επαγγέλματα ήταν του μυλωνά, του σιδερά, του δεργάτη, του βοσκού, της σύστρας, της μαμής, του γανωτζή.

Η ύπαρξη της Βυζαντινής εκκλησίας του Αη Γιώργη στο νεκροταφείο του χωριού, που χρονολογείται στα 1200 περίπου, δείχνει ότι η Κωμιακή είναι οικισμός κατά πολύ παλιότερος. Στην Κωμιακή υπάρχει ο μοναδικός θολωτός τάφος του νησιού, ο τάφος της Χωστής, ο οποίος χρονολογείται στην Υστεροελλαδική περίοδο ( γύρω στο 1300 π.Χ.). Στην Κωμιακή υπάρχει λιοτρίβι το οποίο δε λειτουργεί πια καθώς και συνεταιρισμός υφαντών που συνεχίζει τις εργασίες του ακόμα και σήμερα.

Το χωριό είναι γνωστό για την πλούσια βλάστηση του η οποία οφείλεται στα άφθονα νερά του. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου το γεγονός ότι στην Κωμιακή υπήρχαν πολλοί νερόμυλοι στη ρεματιά από το χωριό έως στον Απόλλωνα. Οι πιο γνωστές και παλιές πηγές είναι οι δύο βρύσες του χωριού, η βρύση του Γκισιμέ (τουρκικό τοπωνύμιο της περιοχής και από τα ελάχιστα της Νάξου) και η βρύση της Χωστής.

Μοναδική ψυχαγωγία ήταν τα γλέντια στα καφενεία τις πλάτσες,τα δώματα. Ο Κωμιακίτης χορευτής είναι μερακλής, αυτοσχεδιάζει, δημιουργεί στο χορό. Μόνο στην Κωμιακή απ' όλη την Νάξο χορεύονταν ορισμένοι νησιώτικοι χοροί κυρίως αποκριάτικοι, ο Βιτζηλαιαδίστικος αλλά και η Κωμιακίτικη Βλάχα. Οι χοροί συνοδεύονταν από τα τοπικά παραδοσιακά όργανα, τη τζαμπούνα, το σουβλιάρι και το τουμπάκι.

Φορεσιά παραδοσιακή

«Η βράκα, ο γιλέκος τση η ζώνη και το φέσι,

να ‘ναι κι ο χορευτής καλός, τρελαίνομαι, μ' αρέσει».

Μέση

Η Μέση βρίσκεται ανάμεσα στο Σκαδό και τον Απόλλωνα και πιθανόν γι' αυτό να ονομάστηκε έτσι. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή βρισκόταν ανάμεσα σε δυο άλλα χωριά, τα οποία δεν υπάρχουν πια.

Χαρακτηριστικό του χωριού είναι το Πηγάδι όπου υπάρχει μια πηγή και ένας τεράστιος πλάτανος. Στη Μέση υπάρχει ανακαινισμένο το παραδοσιακό ελαιοτριβείο (φάμπρικα) και το Δημοτικό Σχολείο που λειτουργεί ως λαογραφικό μουσείο.

Λίγο έξω από το χωριό βρίσκεται το Δρακοντόσπηλιο με σταλαχτίτες και σταλαγμίτες.

Στον δρόμο προς τον Απόλλωνα είναι ο Καλόγερος, βουνό που στην κορυφή του υπάρχει οροπέδιο με αρχαία και βυζαντινά κτίσματα κάστρου.

Ένας αγροτικός δρόμος οδηγεί στον Άγιο Γιώργη Βορίδη, ένα μικρό όμορφο λιμανάκι.

Μονή

Το χωριό Μονή, κοντά στο Χαλκί, ήταν χωρισμένο παλιότερα σε δυο οικισμούς: την Επάνω και την Κάτω Μονή. Η ίδρυση του χωριού φαίνεται ότι συνδέεται στενά με το κτίσιμο του Μοναστηριού της Παναγιάς της Δροσιανής που βρίσκεται κοντά στο χωριό. Ο βυζαντινός οικισμός της Κάτω Μονής ήταν κοντά στην εκκλησία και χρονολογείται στον 6ο αι. μ.Χ. Αργότερα αναπτύχθηκε ο συνοικισμός γύρω από τον πύργο του Φαρκώνη και το πηγάδι του χωριού.

Το σημερινό χωριό είναι κτισμένο αμφιθεατρικά στην πλαγιά του βουνού και βυθισμένο ανάμεσα σε ελιές και πράσινα περιβόλια. Τα άσπρα σπίτια, χτισμένα σύμφωνα με την παλιά νησιώτικη αρχιτεκτονική, ενώνονται με πλακόστρωτα καλντερίμια.

Σκαδό

Μικρό χωριό, απέναντι από την Κόρωνο, χτισμένο σε ψηλότερο σημείο ανάμεσα σε ελιές και αμπέλια. Λέγεται ότι πήρε το όνομα του από τη λέξη ισχάς που σημαίνει σύκο γιατί ήταν τόπος των ισχάδων δηλαδή των συκιών. Η άλλη εκδοχή είναι ότι υπήρχαν πολλά δέντρα που δημιουργούσαν σκιά, και το όνομα προέρχεται από τη λέξη σκιερό.

Έχει όμορφα δίπατα σπίτια, με τα χαρακτηριστικά της τοπικής αρχιτεκτονικής, πολλά από τα οποία έχουν εγκαταλειφθεί.

Υπάρχει μια πλουσιότατη σε υλικό λαογραφική συλλογή της Μαριγώς Πιτταρά.

Σε ένα ελαιοτριβείο που βρίσκεται στο κέντρο του χωριού γίνονται εργασίες συντήρησης για να λειτουργήσει ως μουσειακός χώρος.

Επίσης στο χωριό λειτουργεί το Γυμνάσιο της ορεινής Νάξου.

Χαλκί

Στο κέντρο του νησιού, μέσα σε ένα εκτεταμένο ελαιόφυτο λεκανοπέδιο που προστατεύεται ολόγυρα από βουνά και λοφοσειρές είναι κτισμένο το Χαλκί. Γύρω του απλώνονται τα χωριά της Τραγαίας: το Χαλκί, ο Καλόξυλος, οι Ακαδήμοι, το Κεραμί, το Μετόχι, ο Χείμαρρος, το Τσικαλαριό και τα Μονίτσια.

Η περιοχή είναι πυκνοφυτεμένη από ελιές, βελανιδιές, πλατάνια, αμπέλια, και οπωροφόρα δέντρα, που χάνονται στο βάθος χαραδρών και διακόπτονται εδώ κι εκεί από τα κτίρια των χωριών. Το Χαλκί αποτελεί το κέντρο της περιοχής και των υπόλοιπων οικισμών, με καλοκτισμένα σπίτια νεοκλασικού τύπου, πλακόστρωτους δρόμους, κρυμμένα μέσα στα πλατάνια και τις ελιές.

Δαμαλάς.

Μικρό γραφικό χωριουδάκι με λίγους μόνιμους κατοίκους.

Αξίζει να επισκεφθείτε το αναπαλαιωμένο παραδοσιακό ελαιοτριβείο του Δαμαλά και το παραδοσιακό εργαστήρι αγγειοπλαστικής, στην είσοδο του χωριού.

Κινίδαρος.

Όμορφο χωριό, ονομαστό για τα κτηνοτροφικά του προϊόντα, αλλά και για τις γιορτές και τα πανηγύρια του.

Κοντά στον Κινίδαρο βρίσκεται η πηγή απ΄ όπου υδρεύεται η Χώρα. Στην περιοχή υπάρχουν λατομεία μαρμάρου. Τα καλοκαιρινά βράδια, στις ταβέρνες του χωριού στήνονται συχνά γλέντια με τοπικούς οργανοπαίκτες και μουσικούς.

Ποτάμι.

Πρόκειται ουσιαστικά για τρία μικρά χωριουδάκια (Άνω, Μέση και Κάτω Ποταμιά), κτισμένα κατά μήκος καταπράσινης κοιλάδας, ανάμεσα σε περιβόλια με φρούτα.

Παλαιοί νερόμυλοι δίνουν ένα ξεχωριστό χρώμα. Η περιοχή είναι ιδανική για περιπάτους.

Σαγκρί.

Είναι κτισμένο σε εύφορο οροπέδιο με ελιές, 11 χλμ. Ν.Α. της Χώρας.

Η ευρύτερη περιοχή παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και έχει πολλά αξιοθέατα όπως το μοναστήρι-πύργος του Τίμιου Σταυρού (16ου αι.) που αναστηλώθηκε πρόσφατα και φιλοξενεί διάφορες εκδηλώσεις, το μοναστήρι του Αγίου Ελευθερίου, τις βυζαντινές εκκλησίες του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Αρτεμίου (8ος - 9ος αι.) που κτίστηκε την περίοδο της εικονομαχίας και τον πύργο του Σομαρίπα, στο Κάτω Σαγκρί. Νότια του χωριού, στη θέση Γύρουλας, βρίσκεται ο αρχαϊκός ναός της θεάς Δήμητρας.

Δανακός.

Μικρό χωριό, κτισμένο στο βάθος μιας χαράδρας, με άφθονα νερά που παλαιότερα κινούσαν νερόμυλους.

Κοντά στο χωριό, σε μία υπέροχη τοποθεσία βρίσκεται το μοναστήρι του Φωτοδότη, το παλαιότερο μοναστήρι της Νάξου. Από την εκκλησία της Αγίας Μαρίνας που βρίσκεται στην διακλάδωση του δρόμου προς τον Δανακό, ξεκινάει μονοπάτι προς την κορυφή του Ζα.

Γαλανάδο.

Όμορφο γραφικό χωριό, κτισμένο στον κεντρικό δρόμο προς την Τραγέα σε απόσταση 8 χλμ. από την Χώρα. Οι κάτοικοί του είναι κυρίως αγρότες και κτηνοτρόφοι.

Έξω από το χωριό υψώνεται ο ενετικός πύργος του Μπελόνια και δίπλα του η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη.

Άγιος Αρσένιος.

Χωριό με όμορφα σπίτια και φροντισμένες αυλές. Αξίζει να επισκεφθείτε την εκκλησία του Άγίου Σπυρίδωνα.

Γύρω από το χωριό, χωμένα μέσα στον κάμπο υπάρχουν πολλά ξωκλήσια και το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου.

Τρίποδες.

Όμορφο χωριό με πλακοστρωμένους δρόμους και εγκαταλειμμένους ανεμόμυλους.

Στην είσοδο του χωριού, η εκκλησία της Παναγίας με παλιό ξυλόγλυπτο τέμπλο και σπάνιες εικόνες. Στο χωματόδρομο που συνδέει το χωριό με την παραλία της Πλάκας υπάρχουν τα ερείπια του Παλαιόπυργου της Πλάκας.

Γαλήνη.

Μικρό χωριουδάκι με όμορφα σπίτια, κτισμένο στη κοιλάδα των Εγγαρών (7 χλμ. βορειοανατολικά της Χώρας).

Ανάμεσα στο χωριό και την παραλία του Αμίτη υψώνεται ο πύργος-μοναστήρι της Υψηλοτέρας που αποτελούσε ορμητήριο και καταφύγιο των αγροτών της περιοχής, κατά την Φραγκοκρατία.